Anasayfam Yap Sřk Kullanřlanlara Ekle

 

Sitene Ekle KŘnye Ar■iv  Ţleti■im  rss  
ANASAYFA VŢDEO GALERŢ FOTO GALERŢ FŢRMA REHBERŢ ŢLANLAR ŢLETŢŮŢM  
 
D├╝zcan┬?dan bayram mesaj─▒
Hac─▒ adaylar─▒m─▒z─▒n sa─?l─▒kl─▒ bir ┼?ekilde ibadetlerini
Devletimizin ve Say─▒n Devlet Ba┼?kan─▒m─▒z─▒n sonuna
Ba┼?kan d├╝zcan┬?dan Okul M├╝d├╝r├╝ne Hasta Ziyareti
Kartal─▒n ba┼?ar─▒l─▒ Okul M├╝d├╝r├╝ Fikret kocaman


Do├ž. Dr. Fethi G├╝ng├Âr - SANAT - Adil Haber Yorum
 
DO├ž. DR. FETHŢ G├╝NG├ÂR
BU HABERŢN EKLENME TARŢHŢ 06-02-2018 / 08-04

 

Anasayfa'ya D÷n 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
TŘm Sanat Haberleri  
Do├ž. Dr. Fethi G├╝ng├Âr

đ░mam Ů?amil┬?i ve "đ░mamat Devleti"ni yakđ▒ndan tanđ▒mak

đ░mam Ů?amil, her ne kadar “Ů?eyh” lakabđ▒yla Ů?öhret bulmuŮ? olsa da o bir tarikat Ů?eyhi deđ?ildi. “đ░mam Ali” örneđ?inde olduđ?u gibi devlet baŮ?kanlđ▒đ?đ▒nđ▒ ifade eden siyasi bir kavram olarak “imam” sđ▒fatđ▒, Ů?amil’in konumunu ifade eden en isabetli kavramdđ▒r. Tasavvuf hareketleri, genellikle sakin ve pasif yöntemleri benimsemiŮ? olsalar da son derece aktif ve mücadeleci bir örneđ?ini Kuzey Kafkasya’da Müritlik hareketinde görmekteyiz. Bu hareketin, Kuzey Afrika’dan Hindistan’a kadar sömürgecilere karŮ?đ▒ yürütülen mücadeleler ile son dönemde Bosna’dan Çeçenistan’a kadar iŮ?gale direnen birçok bölgede müspet tesiri olduđ?u görülmektedir.

Napolyon’u yenmiŮ? bir Rus generali olan Vorontsov’u mađ?lup eden đ░mam Ů?amil’in kurduđ?u ve güçlü bir idarî ve askerî teŮ?kilata sahip “đ░mamat Devleti”ne geçmeden önce, Ů?amil’in yetiŮ?me tarzđ▒ ve kiŮ?iliđ?i hakkđ▒nda bazđ▒ hususlarđ▒ hatđ▒rlatmakta yarar görüyorum.

đ░mam Ů?amil gibi çelikten bir iradeye sahip olabilmek

26 Haziran 1797’de Dađ?đ▒stan’đ▒n Gimri köyünde dođ?an đ░mam Ů?amil, Avar kökenlidir. Ancak kendisinin Kumuk kökenli olduđ?unu savunan araŮ?tđ▒rmacđ▒lar da bulunmaktadđ▒r. Çocukluđ?undan itibaren at binme, kđ▒lđ▒ç kuŮ?anma, farklđ▒ spor dallarđ▒nda yeteneklerini geliŮ?tirme yanđ▒nda; dinî eđ?itim alanđ▒nda da tebarüz eden đ░mam Ů?amil, Kafkasya’yđ▒ iŮ?gal etmek isteyen Rusya đ░mparatorluđ?u’na karŮ?đ▒ Dađ?đ▒stan’da baŮ?layan bađ?đ▒msđ▒zlđ▒k savaŮ?đ▒nđ▒ önce Çeçenistan’a, daha sonra tüm Çerkesya’ya yaymaya muvaffak olabilmiŮ?tir.

đ░mam Gazi Muhammed ve đ░mam Hamzat Bek’e danđ▒Ů?manlđ▒k yaptđ▒đ?đ▒ yđ▒llarđ▒ da kattđ▒đ?đ▒mđ▒zda kesintisiz 35 yđ▒l süren efsanevi direniŮ?inden sonra, 6 Eylül 1859’da Gunip’de Prens Baryatinsky komutasđ▒ndaki 70 bin kiŮ?ilik Rus ordusu tarafđ▒ndan kuŮ?atđ▒lan đ░mam Ů?amil, yanđ▒nda sađ? kalan mücahitlerin, çocuk ve kadđ▒nlarđ▒n selameti için sulha razđ▒ olmasđ▒nđ▒ rica etmesi üzerine, Rus yetkilileriyle silah bđ▒rakma anlaŮ?masđ▒ imzalamđ▒Ů?tđ▒r. Kendisine serbestçe ülkeyi terk etme sözü verilmesine rađ?men birkaç kilometre sonra maiyetiyle esir edilerek yđ▒llarca Petersburg’da ev hapsinde tutulmuŮ?tur.

Rus Çarđ▒ II. Aleksan’dđ▒r, đ░mam Ů?amil’i sarayđ▒nđ▒n kapđ▒sđ▒nda saygđ▒ ve nezaketle karŮ?đ▒lamđ▒Ů?, kđ▒lđ▒cđ▒nđ▒ almayarak kendisine olan hayranlđ▒đ?đ▒nđ▒ dile getirmiŮ?tir. Ů?eyh Ů?amil, bir ay kadar sarayda misafir edildikten sonra, saygđ▒n tutsak olarak esaret yđ▒llarđ▒nđ▒ geçireceđ?i Kaluga’ya gönderilmiŮ?tir.

Esarette on yđ▒la yakđ▒n bir süre geçiren đ░mam Ů?amil’in hacca gitmesine izin verilmiŮ?tir. Ancak bir tedbir olarak ođ?lu Muhammed Ů?efî’ alđ▒konarak đ░mam Ů?amil’in hac farizasđ▒nđ▒ ifa ettikten sonra Rusya’ya dönmesi Ů?art koŮ?ulmuŮ?tur. đ░mam Ů?amil, 1870 yđ▒lđ▒nda Rusya’dan ayrđ▒larak önce đ░stanbul’a uđ?ramđ▒Ů?tđ▒r. đ░stanbul’da olduđ?u gibi Mekke-i Mükerreme’de de halkđ▒n yođ?un teveccühüyle karŮ?đ▒laŮ?an đ░mam Ů?amil, o yđ▒l hacca gelen hüccâcđ▒n kendisini görme arzusuyla yol açtđ▒đ?đ▒ izdiham sebebiyle Kâbe’nin damđ▒na çđ▒kartđ▒larak hacđ▒larđ▒ selamlamasđ▒ sađ?lanmđ▒Ů?tđ▒r. 4 Ů?ubat 1871’de Medine-i Münevvere’de ruhunu Rabbine teslim eden đ░mam Ů?amil’in naaŮ?đ▒ Cennetu’l-Bakî’ mezarlđ▒đ?đ▒na defnedilmiŮ?tir.

đ░mam Ů?amil gibi sađ?lam bir Ů?ahsiyet yapđ▒sđ▒na kavuŮ?abilmek

đ░mam Ů?amil; davasđ▒na sadđ▒k, özü sözü bir, son derece ciddi ve ilkeli bir insan olarak yaŮ?amđ▒Ů?tđ▒r. Bu özelliđ?ini vurgulamak maksadđ▒yla dilden dile aktarđ▒lan bir hikâyenin günümüze kadar canlđ▒lđ▒đ?đ▒nđ▒ korumasđ▒, yaŮ?adđ▒đ?đ▒ dönemde ve sonraki dönemlerde onun toplum nazarđ▒nda hüsnü kabul gören sađ?lam Ů?ahsiyet yapđ▒sđ▒nđ▒ ifade etmesi açđ▒sđ▒ndan sosyolojik bir öneme sahiptir:

SavaŮ?đ▒n uzamasđ▒ sebebiyle halktan bazđ▒larđ▒ “artđ▒k teslim olalđ▒m, anlaŮ?ma yapalđ▒m” diye hayđ▒flanmaya baŮ?lamđ▒Ů?tđ▒, bunun üzerine divan, teslim olmaktan bahsedene kđ▒rbaç cezasđ▒ verme kararđ▒ almđ▒Ů?tđ▒. Bu karardan çekinen insanlar çareyi Ů?amil’in annesine müracaat etmekte bulmuŮ?tu. Annesi đ░mam’a teslim olma teklifini iletince Ů?amil alđ▒nan karardan taviz vermemiŮ?, kđ▒rbaç cezasđ▒nđ▒ annesi adđ▒na kendi çđ▒plak sđ▒rtđ▒na tatbik ettirmiŮ?ti.

đ░mam Ů?amil hayatđ▒ boyunca ilmin ve imanđ▒n izzetini asla yere düŮ?ürmemiŮ?, ömrünün hiçbir anđ▒nda ümitsizliđ?e kapđ▒lmamđ▒Ů? örnek ve önder bir Ů?ahsiyettir.

đ░mam Ů?amil’in mücadele stratejisi konusunda kayđ▒npederi ve seyr-i süluktaki Ů?ehyi Seyyid Cemalettin Kumukî’den ziyade, kendisinden din ilimlerini tahsil ettiđ?i hocasđ▒ Lezgi Muhammed Yerâđ?î ile daha iyi anlaŮ?tđ▒đ?đ▒ bilinmektedir.  Ů?amil’in onca mücadeleden sonra Rus ordusuna teslim olmasđ▒nđ▒ eleŮ?tirenler her zaman olmuŮ?tur. Sovyet Rejimi döneminde đ░mam’đ▒ karalamayđ▒ amaçlayan çok sayđ▒da yayđ▒n yapđ▒lmđ▒Ů?tđ▒r. Mesela, komünist dönemde Ů?amil için yazdđ▒đ?đ▒ hakaretname niteliđ?indeki Ů?iiri dolayđ▒sđ▒yla çektiđ?i vicdan azabđ▒na dayanamayan ünlü Ů?air Resul Hamzatov, 1967 yđ▒lđ▒nda kaleme aldđ▒đ?đ▒ “Benim Dađ?đ▒stan’đ▒m” adlđ▒ eserinden özetle iktibas ettiđ?imiz aŮ?ađ?đ▒daki Ů?iiriyle đ░mam Ů?amil’in aziz ruhundan Ů?öyle özür dilemiŮ?tir:

“Ve ne yazđ▒k, ben de katđ▒ldđ▒m bu kara çalđ▒cđ▒lar korosuna,

DüŮ?ünülmeden bestelenivermiŮ? kötü bir Ů?arkđ▒yla.

Çeyrek yüzyđ▒l boyunca atalarđ▒mđ▒z

Elde kđ▒lđ▒ç yere serdiler düŮ?manđ▒

Oysa ben Ů?aŮ?đ▒rđ▒p çocukça bir Ů?iirde

DüŮ?manđ▒n adamđ▒ diye gösterdim kahramanđ▒!

Geceleri her yerde onun ayak sesleri

IŮ?đ▒đ?đ▒ söndürdüm mü pencerede görünen o,

“Çok savaŮ?lar yaŮ?adđ▒m” diyor, “çok kanđ▒m aktđ▒

Tam ondokuz kez yaralandđ▒m,

Yirminci yarayđ▒ sen açtđ▒n bana,

Sen açtđ▒n ađ?zđ▒ süt kokan çocuk!”

“Hançer yaralarđ▒ aldđ▒m, kurŮ?un yaralarđ▒ aldđ▒m,

Ama senin açtđ▒đ?đ▒n yara çok daha büyük bir acđ▒ verdi,

đ░lk kez bir Dađ?lđ▒’dan yara aldđ▒m,

Bundan daha büyük aŮ?ađ?đ▒lanma yoktur bir Dađ?lđ▒ için.”

“Gazâlarđ▒mđ▒ bugün belki hafife alđ▒yorsun,

Ama bu dađ?lar, bu gazâlarla savunuldu…”

Ne cevap vereyim ona ve sana ey halkđ▒m?

Suçum bađ?đ▒Ů?lanacak gibi deđ?il ki…

Bu düŮ?üncesiz davranđ▒Ů?đ▒mdan dolayđ▒

Her gece utanç içinde kđ▒vrandđ▒m durdum,

đ░mam’dan beni bađ?đ▒Ů?lamasđ▒nđ▒ diliyorum.

Ve ey halkđ▒m, siz bađ?đ▒Ů?layđ▒n suçumu.

Dođ?duđ?um toprak! Bir ananđ▒n ođ?lunu

Bađ?đ▒Ů?lamasđ▒ gibi bađ?đ▒Ů?la bu ozanđ▒.” (1).

đ░mamat Devleti: Çatđ▒Ů?malarđ▒ bitirip birliđ?i sađ?layabilmek  

Kafkas Vakfđ▒, 3 Ů?ubat 2018 tarihinde đ░stanbul’da Bađ?larbaŮ?đ▒ Kongre ve Kültür Merkezi’nde “đ░mam Ů?amil: Bir Devlet đ░deali” baŮ?lđ▒klđ▒ bir panel gerçekleŮ?tirdi (2). Bulgaristan Sofya St. Kliment Ohridski Üniversitesi’nde; “Rusya’nđ▒n Kafkasya’yđ▒ SömürgeleŮ?tirmesi (1785-1864)” baŮ?lđ▒klđ▒ doktora tezini tamamlamđ▒Ů? olan Dr. Tsvetelina Tsvetkova, panelde “đ░mam Ů?amil ve Teokratik Devleti: Çatđ▒Ů?madan BirleŮ?meye” baŮ?lđ▒klđ▒ đ░ngilizce bir sunum yaptđ▒. đ░mamat Devleti’ni yakđ▒ndan tanđ▒mamđ▒zđ▒ sađ?layan tebliđ?in Ů?u vurgularđ▒nđ▒ dikkatlerinize sunuyorum:

  1. yüzyđ▒lđ▒n sonunda ve 19. yüzyđ▒lđ▒n baŮ?đ▒nda Kafkasya’da toplumsal deđ?iŮ?imler yaŮ?andđ▒. Ataerkil yapđ▒dan feodal yapđ▒ya geçildi. Bu da yeni elitlerin ortaya çđ▒kmasđ▒na yol açtđ▒. Bu deđ?iŮ?im yeni kabileler arasđ▒nda toprak ve tahđ▒l odaklđ▒ çatđ▒Ů?malarđ▒ beraberinde getirdi. Bu iç çatđ▒Ů?malar birleŮ?meye engel oluyordu. Zira yeni elitler diđ?er kabilelere karŮ?đ▒ güç gösterilerine giriŮ?iyorlardđ▒.
  2. Bu iç çatđ▒Ů?malar yaŮ?ayan Kafkas halklarđ▒ diđ?er taraftan da Ruslarđ▒ karŮ?đ▒larđ▒nda bulmuŮ?tu. Bu yüzden Ruslarđ▒n Kafkasya boyunca oluŮ?turduđ?u zincir halindeki kalelere baskđ▒nlar yaparak gerilla saldđ▒rđ▒larđ▒yla vatanlarđ▒nđ▒ savunuyorlardđ▒. Hattđ▒ geçebilmek için Rus makamlarđ▒ndan izin almak zorunda kalan Kafkasyalđ▒lar bu durumdan çok huzursuz oluyordu. Zaten Ruslar tuz, tahđ▒l vb. ürünlerin ticaretini de sđ▒nđ▒rlandđ▒rmđ▒Ů?tđ▒.
  3. Ruslar, Çeçenistan baŮ?ta olmak üzere Kafkas halklarđ▒na baskđ▒lar uygulayarak onlarđ▒ verimli topraklardan dađ? bölgelerine göç etmeye zorluyordu. đ░Ů?gal güçlerinin bu stratejisi, Kuzey Kafkasya’daki yerleŮ?im durumunu yeniden düzenlemeyi amaçlđ▒yordu.
  4. đ░Ů?gal sadece Ruslar’la Çeçenler arasđ▒nda deđ?il, Çeçenlerin de kendi içlerinde savaŮ?malarđ▒na yol açmđ▒Ů?tđ▒r. Zira Ruslar yerel yöneticileri unvan, para ve rüŮ?vetle yanlarđ▒na çekerek iŮ?gal sürecini kolaylaŮ?tđ▒rmak amaçlđ▒yordu.
  5. Müridizm Kafkasya’da toplumsal bütünleŮ?tirmeyi sađ?layan önemli bir etken olmuŮ?tur… đ░mam Gazi Muhammed 1829’da Ruslara karŮ?đ▒ gazavat ilan etmiŮ?, bir taraftan da devlet kurumlarđ▒nđ▒ oluŮ?turmaya baŮ?lamđ▒Ů?tđ▒. đ░mamat devleti đ░mam Ů?amil zamanđ▒nda olgunlaŮ?mđ▒Ů?tđ▒r, ama temeli Gazi Muhammed zamanđ▒nda atđ▒lmđ▒Ů?tđ▒r. Zira đ░mam Gazi Muhammed, siyasal ve sosyal konularđ▒ müzakere edip karara bađ?ladđ▒klarđ▒ bir de meclis oluŮ?turmuŮ?tur.
  6. đ░mam Hamzat Bek askerî teŮ?kilatđ▒ ve merkez karargâhđ▒ kurmuŮ? ve đ░mamet makamđ▒nđ▒n gücünü artđ▒rmđ▒Ů?tđ▒r. 1834’te Avaryan köyünü zapt etmiŮ? ve kendisini han olarak ilan etmiŮ?tir. En büyük hatasđ▒ oradaki hanla giriŮ?tiđ?i kanlđ▒ çatđ▒Ů?ma olmuŮ?tu. Zira bu toplumun tepkisini çeken bu çatđ▒Ů?ma yüzden bir ay sonra bir darbeye maruz kalan Hamzat Bek bu darbe esnasđ▒nda hayatđ▒nđ▒ kaybetmiŮ?tir.
  7. đ░mam Ů?amil, Gazi Muhammed’in sađ? kolu idi. Dinî yönü ona meŮ?ruiyet kazandđ▒rmđ▒Ů?tđ▒. đ░nsanlarla görüŮ?ürken ayetler okuyordu. Böylece insanlar onun Allah tarafđ▒ndan gönderilmiŮ? bir kurtarđ▒cđ▒ olduđ?una inanmaya baŮ?lamđ▒Ů?tđ▒.
  8. 1836’da Çeçenistan ve Dađ?đ▒stan’da đ░mam Ů?amil bölge liderlerini toplayarak siyasi gücünü pekiŮ?tirdi. Diđ?er imam adaylarđ▒yla güç birliđ?i yaparak Ruslara karŮ?đ▒ birlikte savaŮ?ma kararđ▒ aldđ▒lar. 1837’de đ░mam Ů?amil’in gücü Ruslar tarafđ▒ndan da tanđ▒nmđ▒Ů?tđ▒r.
  9. 1840 yđ▒lđ▒ndan itibaren đ░mam Ů?amil Ruslara karŮ?đ▒ Çeçenistan’da kontrolü bütünüyle sađ?lamđ▒Ů?tđ▒. đ░mamat Devleti’nin kurulmasđ▒nda, özellikle dinî, siyasi ve sosyal kurumlarđ▒n tesisinde ve Divan’đ▒n oluŮ?turulmasđ▒nda büyük bir baŮ?arđ▒ kaydetmiŮ?tir.
  10. Toplumun nabzđ▒nđ▒ tutmayđ▒ baŮ?aran đ░mam Ů?amil, halkđ▒ sömürüldüklerine ikna ederek onlarđ▒ direniŮ? yolunda motive edebilmiŮ?tir. Siyasi açđ▒dan Rusya ile mücadele stratejisi geliŮ?tirebilmiŮ?, Osmanlđ▒ Devleti ve đ░ngiltere gibi büyük devletler nezdinde lobi faaliyetleri yürütmüŮ? ve destek istemiŮ?tir.
  11. Müridizmin üçüncü boyutu askerî alanda gerçekleŮ?miŮ?tir. Yönetimde askerî bir anlayđ▒Ů? hâkim idi. Naip-mürid iliŮ?kisi de đ░mam Ů?amil’in geliŮ?tirdiđ?i bir sistem idi. Naipten imamđ▒n/mürŮ?idin koyduđ?u kurallarđ▒ gerçekleŮ?tirmesi bekleniyordu.
  12. Böylece 1840’lđ▒ yđ▒llarda 230 bin ailenin yaŮ?adđ▒đ?đ▒ geniŮ?likte büyük bir devlet ortaya çđ▒kmđ▒Ů?tđ▒. Bu devlet 60 bin tam teçhizatlđ▒ askeri olan bir orduya sahipti.
  13. 1847’de “Nizam” sistemini tesis eden đ░mam Ů?amil, đ░mamat Devleti’nde bir dizi yeni düzenlemeler yaparak devletin anayasasđ▒nđ▒ oluŮ?turdu.
  14. đ░mamat Devleti’nin oluŮ?um sürecinde birleŮ?meyi mümkün kđ▒lan unsurlar yanđ▒nda buna engel olan hususlar da mevcut idi. Tüm engellere rađ?men iç çatđ▒Ů?malar minimize edildi, ortak ideal ve hedefler Sadece yönetici elitlerle deđ?il iŮ?galci Ruslarla da savaŮ?ma stratejisi benimsenmiŮ?ti. Bu strateji, etnik ve dinî ayrđ▒lđ▒klarđ▒ bir tarafa bđ▒rakarak birleŮ?meyi ve iŮ?gale birlikte direnmeyi sađ?ladđ▒. Böylece Kuzey Kafkasya halklarđ▒ aynđ▒ devlet çatđ▒sđ▒ altđ▒nda yönetilmeye baŮ?lamđ▒Ů? oldu.
  15. BirleŮ?meye engel olan nedenlerden birisi, bazđ▒ naiplerin yetki sđ▒nđ▒rlarđ▒nđ▒ aŮ?masđ▒, güçlerini kötüye kullanmalarđ▒, zaman zaman yolsuzluđ?a ve cinayete bulaŮ?malarđ▒ olmuŮ?tur. Tabii ki, Rusya’nđ▒n tam teçhizatlđ▒ 200 bin kiŮ?ilik ordusu đ░mamat Devleti’nin önündeki en büyük engel Öbür taraftan Rusya’nđ▒n muazzam ekonomik gücü yerel yöneticilerin saf deđ?iŮ?tirmesini kolaylaŮ?tđ▒rđ▒yordu.
  16. Bütün bu engellere rađ?men đ░mam Ů?amil, akđ▒lcđ▒ ve güçlü Ů?ahsiyetiyle kavimler üstü ortak bir millet bilinci oluŮ?turabilmiŮ?tir. Böylece ortak düŮ?mana karŮ?đ▒ birlikte uzun soluklu bir mücadele yürütülebilmiŮ?tir. Müritlik hareketi ve đ░mamat Devleti Kuzey Kafkasya’da büyük bir tecrübe birikimine yol açmđ▒Ů?tđ▒r.” (2).

Do├ž. Dr. Fethi G├╝ng├Âr : Google'da Ara
Do├ž. Dr. Fethi G├╝ng├Âr


 
 
Bu Haberi Arkada■řma G÷nder :
 
Adřnřz / Soyadřnřz :
E-mail Adresiniz :
Arkada■řnřzřn Adř :
Arkada■řnřzřn E-Mail Adresi :
 
   
 
 ADI SOYADI :  
 
 E-MAŢL :  
 
 
 
 
 
 
        SANAT

  ─░STANBUL KAZAN BEN KEP├žE


         ─░stanbul kazan ben kepçe              Bir varm─▒┼? bir yokmu┼? evvel zaman içinde kalbur zaman içinde

  UMRE VE HAC Ţ├žŢN SERVER


          Umre ve Hac için Server turizm Amerika’da Türkiye’nin seçkin Hac ve Umre Organizasyonu ile Kültür Gezileri firmas─▒ Ser

 
 
T▄M YAZARLAR



           ANKET
24 haziran se├žimlerinde oyunuzu kime vereceksiniz?
% 24 √ Toplam : 7 - CUHUR ─░TT─░FAK─░
% 44 √ Toplam : 13 - M─░LLET ─░TT─░FAKI
% 20 √ Toplam : 6 - HDP
% 14 √ Toplam : 4 - H─░├? B─░R─░
   

           EN SON EKLENEN V─░DEOLAR
  EN SON EKLENEN V─░DEOLAR
 
 
 



RSS ę 2010 Adil Haber Yorum TŘrkiye'nin Haber Sitesi
Site iceri­inin telif hakkř bildirilmeksizin kullanřlmasř yasaktřr
Gizlilik Ţlkeleri | Kullanřm Ko■ullarř | KŘnye | Reklam | Ţleti■im  
rapid.web.tr || Coder / Dizayner
info@rapid.web.tr